Uprościć i wyidealizować

Jak to możliwe? Wyśmienitą odpowiedź proponuje wybitny polski znawca utopii Jerzy Szacki. Wskazuje on bliskie pokrewieństwo utopii i antyutopii będące w istocie pokrewieństwem sposobów widzenia świata. Utopizm – twierdzi autor „Spotkań z utopią” – polega, jak się wydaje, na tym, że świat rozpatrywany jest jako rozszczepiony na dobro i zło, bez światłocieni. W utopiach pozytywnych daje się sumaryczne ujęcie cech doskonałego społeczeństwa; w utopiach negatywnych – równie sumaryczne ujęcia społeczeństwa złego, jakie mogłoby zaistnieć lub jest bliskie zaistnienia. A zatem, zarówno utopie, jak i antyutopie, oparte są na tym samym – w istocie błędnym – zabiegu myślowym: uproszczeniu i wyidealizowaniu.

Biorąc pod uwagę rozpowszechnione współcześnie społeczne wyobrażenia utopii nowoczesnej, można powiedzieć, że wciąż opanowani jesteśmy swoistą nostalgią za tego rodzaju ideałami. W końcu, „aby działać, ludzie potrzebują urzeczenia niemożliwym” – pisał Emil Cioran. Chciałoby się powiedzieć: niestety. Być może bowiem czas wreszcie nauczyć się, że nowych wielkich (anty)utopii lepiej w ogóle nie tworzyć. Lekcja przeszłości, jaką przyniósł wiek XX, wciąż jest jeszcze silna. A z niej wynika prosta prawda: wyobrażenia o ideale mogą się różnić nie tylko w obrębie jednego kontynentu, ale też jednego kraju. Nie istnieją żadne arbitralne kryteria, które pozwalałyby stwierdzić, który sposób na realizowanie szczęścia jest właściwy. Dlatego nie warto narażać innych na przemoc i ból w imię własnych wyobrażeń.