Wojciech Fangor: Mieszkałem z rodzicami na Malczewskiego. Profesor przychodził do nas raz w tygodniu i robił mi korekty. To był uroczy facet, ekstrawertyk z poczuciem humoru, wychowany na
kulturze francuskiej. Przed wojną był bardzo zamożnym artystą, świetnie zarabiał na zamówieniach państwowych... Miał nawet własny samolot, którym latał do Kazimierza.
Nazajutrz miał wyjechać z Warszawy, zaprosiliśmy go do naszej willi w Klarysewie. Ten dom stoi zresztą do dziś. Tam było bezpiecznie, spokojnie, żadnych Niemców. Mieliśmy malować przez
cały miesiąc. W nocy przed wyjazdem Gestapo zrobiło rewizję w kamienicy na Lwowskiej. Zabrali wszystkich, którzy na liście lokatorów mieli jakiś tytuł przy nazwisku. Pruszkowski był
profesorem, więc rozstrzelali go razem z innymi na terenie getta.
To był zupełnie inny typ. Urodzony w Odessie, studiował w Petersburgu, rozczytywał się w literaturze rosyjskiej. Pruszkowski to był Anatol France i Flaubert, a Kowarski - Dostojewski i Edgar
Alan Poe. Zamieszkał w Klarysewie i tam mnie uczył. Byliśmy tylko we dwóch i głucha służąca, która robiła nam pierogi.
Kowarski to był ponury romantyk. Pod wpływem Delacroix, jakoś też zainfekowany Bizancjum... A ja nigdy nie byłem romantykiem. Zawsze też byłem lękliwy, jeśli chodzi o walki i strzelaniny.
Nie należałem do żadnych armii, przez całe życie unikałem wojska, nawet książeczki wojskowej nie miałem. Tymczasem cały okres międzywojenny miał te ponure romanyczne nastroje. Faszyzm,
komunizm, wodzowie i utopie.
Latem 1944 słychać już było radziecką artylerię, Niemcy szykowali linie obronne. Mój kuzyn był w AK i dał mi znać, że za parę dni wybuchnie powstanie. Wiedziałem, że to samobójstwo.
Zostaw to, namawiałem, jedź ze mną w góry, do Rabki, tam będzie spokój. Nie, nie mogę zdezerterować, odparł. Zginął zaraz pierwszego dnia. A ja wsiadłem w pociąg i pojechałem w góry. W
Rabce przesiedziałem do końca wojny.
Nie tak zaraz. Dostałem dyplom i znów mieszkałem w Klarysewie. Żyłem z ogrodu. Mieliśmy owoce, pomidory, cebulę. Woziło się to na targ do Piaseczna. Nadal malowałem, ale wyzwolony spod
wpływu nauczycieli zainteresowałem się malarstwem nowoczesnym, kubizmem. Zrobiłem nawet wystawę. Załadowałem obrazy na furmankę i zawiozłem do Warszawy do Galerii Młodych Artystów i
Naukowców na placu Piłsudskiego. A po trzech tygodniach zabrałem z powrotem. Żadnego odzewu. Nic.
Dokładnie 23 kwietnia 1949 r. Były moje imieniny. Przyjechał znajomy, który pracował w Biurze Targów i Wystaw. Poprzedniego dnia podsłuchał, jak facet z KC sztorcuje dyrektora targów
poznańskich: "Otwarcie za dwa tygodnie, a wy jeszcze nie macie żadnej propagandy wizualnej!". Postanowiłem spróbować. Nie miałem pojęcia o grafice, ale wziąłem teczkę,
wsadziłem do niej pędzle i pojechałem do Poznania. Dyrektor przyjął mnie z otwartymi ramionami, bo z KC nie było żartów. Zaraz obszedłem wszystkie pawilony, żeby się zorientować, na czym
polega ta grafika reklamowa. Zobaczyłem, że chodzi o trzy rzeczy: fotografię, kolor i literę. To nie było trudne: malowało się takie "nerki" czerwone i żółte, a potem
montowało z fragmentami czarno-białych fotosów. Tylko te napisy... Nigdy się nie uczyłem liternictwa. A tu dwanaście billboardów do zrobienia, a na każdym długie hasło. Zatroskany
chodziłem po mieście, aż dostrzegłem wywieszkę "Szyldy w podwórzu". Wchodzę do warsztatu, mówię majstrowi, że jest taka robota i że został tydzień. Da się zrobić,
odpowiedział. I następnego dnia rano zobaczyłem, jak na wystawę ściągają wszyscy malarze szyldów z Poznania. Cały tłum z pędzlami na długich kijach. Zdążyliśmy na czas, a ja zarobiłem
tyle, że banknoty nie mieściły się w teczce... Po powrocie kupiłem mieszkanie na Polnej i przeniosłem się do Warszawy.
Po 1949 roku kazali malować realistycznie. Proszę bardzo, to akurat miałem w małym palcu. Robiłem też propagandowe plakaty, no i wcierki...
To było piękne! Żeby nie druk wielkoformatowy, też mielibyście dzisiaj wspaniałą robotę... Zawsze na pierwszego maja i dwudziestego drugiego lipca trzeba było udekorować miasto portretami
przywódców. Gospodarka była planowa, ale i tak robotę zaczynało się zawsze w ostatniej chwili. Dostawał pan zdjęcie wycięte z gazety i wielkie niegruntowane płótno. Trzeba było tylko
pokratkować fotografię i kwadrat po kwadracie przenosić na płotno, a Stalin wychodził panu sam...
Dostaliśmy z Henrykiem Tomaszewskim do zaprojektowania billboard długi na czterysta metrów. Od Alej Jerozolimskich, aż do Świętokrzyskiej. Coś ze cztery metry wysokości. Miałem wtedy na
Polnej trzy pokoje w amfiladzie. Jak się otworzyło wszystkie drzwi, to mogliśmy ułożyć na ziemi dziesięciometrową taśmę z papieru. Rysowaliśmy po niej z Henrykiem, przyklejaliśmy kolorowe
papierki. Tyle, że miałem kota, a on się rozpędzał, skakał i lądował na naszych szkicach. Musiałem go na dwie noce zamknąć w łazience. Potem zorganizowało się ekipę
"murzynów", studentów z Akademii, i po tygodniu dekoracje były gotowe.
Tak, moderniści - Picasso, Matisse, Leger. Bardzo ich ceniłem. Natomiast nie lubiłem surrealistów. Nigdy nie miałem ciągot w tym kierunku.
To była jedna z moich pierwszych prób socrealizmu. Rok 1950. Wiedziałem już, że jest walka klas: burżuazji i klasy robotniczej. Burżuazję dobrze znałem. Mój ojciec był burżujem. Moje
siostry lubiły się dobrze ubrać, umalować... Klasę robotniczą też znałem. Zwłaszcza robotników budowlanych. Pracowałem wtedy jako rysownik w "Życiu Warszawy" i
dokumentowałem odbudowę miasta. Wymyśliłem, że pokażę parę robotników z narzędziami i dla kontrastu burżuazyjną dziewczynę w czarnych okularach i sukience z nadrukami "London,
Wall Street, Coca-Cola". Taka była wtedy moda. Sądziłem, że to strzał w dziesiątkę, ale jak wysłałem na wystawę, to mi odrzucili. Obraz przeleżał kilkanaście lat na strychu,
dopóki nie znalazł go Ryszard Stanisławski i nie zabrał go do swojego muzeum w Łodzi. Dopiero dzisiaj, po sześćdziesięciu latach, "Postaci" robią karierę...
Skandal jest modny, a socrealizm był sztuką skandalu. Niektórzy nie podawali mi ręki, bo taki był ze mnie komunista. Zresztą nigdy nie należałem do Partii, ja tylko zarabiałem
pieniądze.
I to był skandal. A jak dzisiaj można skandalizować? Malować chuje, robić na złość biskupom, wystawiać sztukę dla feministycznych ciotek?
W 1946 roku Kowarski proponował mi asystenturę, ale nie chciałem o tym słyszeć. W 1953 roku ktoś umarł i w Akademii zwolniło się stanowisko. Ostrzył sobie na nie zęby Włodzimierz
Zakrzewski...
Ten sam. W Akademii wpadli w panikę, bo to był prawdziwy stalinowiec. Obawiali się, że jak go przyjmą, to zaraz zostanie rektorem i będą się działy straszne rzeczy. Więc koledzy uradzili,
żeby na to miejsce wziąć Fangora. Władze się zgodzą, bo namalował "Matkę Koreankę" i robi wcierki, a jednocześnie jest równy chłopak, inteligent. Wysłali Nachta
Samborskiego do "Lajkonika", żeby mnie namówił. Odprowadzałem go potem na Akademię i broniłem się przez całą drogę. Zgodziłem się dopiero na Krakowskim Przedmieściu...
Tak zostałem docentem na Wydziale Grafiki.
Zaczęło się od Jerzego Sołtana. Zobaczył na wystawie mój obraz. To było "Wyzwolenie", sowiecki czołg, na nim krasnoarmiejcy, obok polscy partyzanci z flagą i trup Niemca,
nad którym pochyla się jakiś pies. Sołtanowi to się spodobało, wziął mnie pod ramię i zaproponował współpracę. Robił wtedy projekt restauracji na terenie Wyścigów Konnych na
Służewcu... Dobrze się rozumieliśmy. Obaj byliśmy burżuje, przed wojną mieszkaliśmy koło siebie na Mokotowie. Sołtan zaprosił mnie do Zakładów Artystyczno-Badawczych ASP, gdzie był
szefem. Tam poznałem genialnego konstruktora Lecha Tomaszewskiego. No i Oskara Hansena, z którym w 1958 zrobiliśmy konkursowy projekt Pomnika Bohaterów Warszawy...
Ale to był bardzo dobry projekt... Jednak najlepiej wspominam pracę przy pawilonie polskim na Expo'58 w Brukseli. To była nowatorska architektura. Lech Tomaszewski wymyślił matematyczną
strukturę dachu i organiczną, falującą ścianę, na której wszystko się opierało. Na tej płaszczyźnie miałem wymalować fryz. Od zewnątrz rozwichrzona optyczna geometria, a w środku
powiększone dziecięce rysunki... A potem Gomułka powiedział, że Polski nie stać na takie ekstrawagancje. I było po wszystkim. Projekt zarzucono.
Nazwaliśmy to "studium przestrzeni". Przywiozłem swoje minimalistyczne obrazy z rozproszonym przejściem między czernią i bielą. Ustawiliśmy je na stelażach pożyczonych z
Zachęty. Chodziło o to, żeby widz nie delektował się pojedynczym płótnem, ale w dynamiczny sposób odbierał całość. Żeby chodząc po galerii miał coraz to nowy widok relacji między
obrazami. Żeby przestał być obserwatorem, a stał się częścią dzieła, a zarazem jego współtwórcą. To była nowość. Nikt na świecie tego nie robił. Często mówię, że Zamecznik mnie
zapłodnił, a ja urodziłem... Zainspirował mnie poezją przestrzeni uwolnionej od funkcji praktycznych. Przestrzeni traktowanej jako medium dla twórczości plastycznej.
Nasza idea obrazu w przestrzeni raczej nie mogła powstać na Zachodzie. Tam był kapitalizm, obraz pakowało się do sejfu, żeby nabierał wartości. W socjalizmie wszystko miało być wspólne.
Także sztuka. Rzecz w tym, że teoria została w książkach. W praktyce rządzili ludzie o dziewiętnastowiecznej mentalności. Miało być społeczeństwo bezklasowe, a wykształciła się nowa
klasa posiadaczy, aparatczyków z ich Chevroletami i sklepami za żółtymi firankami.
Chciałem wyjechać od razu po wojnie. W 1945 r. poszedłem do amerykańskiego ośrodka informacyjnego. Mieli tam różne książki i czasopisma. Miła pani zapytała, czego potrzebuję.
Powiedziałem, że wizy imigracyjnej. Odparła, że przyjmują tylko sześć tysięcy Polaków rocznie, a zgłoszeń są miliony. Ale jeśli poczekam, to po dziesięciu latach będę miał jakieś
szanse. Skąd ja miałem wiedzieć, czy za dziesięć lat będę jeszcze żył? Wtedy zrezygnowałem, ale z biegiem lat upewniałem się, że z tego socjalizmu to już nic nie będzie. Zwłaszcza po
Październiku '56, gdy Gomułka zaczął przekręcać śrubę... No a z drugiej strony, chciałem spróbować, czy dam sobie radę w kapitalistycznej dżungli. Bo w Polsce nie można było zginąć.
Jak już znałeś ministra kultury i kogoś z wydziału propagandy KC, jak wypiłeś ćwiartkę tu i ćwiartkę tam - to byt miałeś zapewniony. Więc pomyślałem, a gdyby tak spróbować na
Zachodzie?
