Totalitaryzm to rzeczywiście nowe zjawisko. Zostało one narzucone chińskiemu społeczeństwu. Trzeba jednak powiedzieć, że oprócz wielu wspomnianych przez pana dobrych
tradycji, w Chinach przetrwało również sporo tradycji złych. Należy do nich głęboko zakorzenione w chińskiej kulturze okrucieństwo. Na przykład popularna jeszcze do niedawna tradycja
wiązania kobiecych stóp łączy się z łamaniem kości śródstopia i niewyobrażalnym bólem. Pod rządami Mao okrucieństwo przybrało kolosalne rozmiary.
JUNG CHANG: Kiedy Mao w wieku 24 lat spisywał te swoje wczesne myśli, nikt w Chinach nie głosił podobnych tez. Bo przecież nie mają one wiele wspólnego z chińską mentalnością. Na przykład
w konfucjanizmie to inni ludzie są na pierwszym miejscu, cesarz ma się o nich troszczyć, ma im służyć. Właśnie dlatego Mao szczerze nienawidził konfucjanizmu, a jego wielkim marzeniem było
całkowite zniszczenie tej tradycji. Wie pan, Chińczycy są również niezwykle pragmatyczni, a pragmatyzm niekoniecznie musi być czymś jednoznacznie pozytywnym. Bo z jednej strony przyczynił
się oczywiście do współczesnego sukcesu ekonomicznego, a z drugiej strony bardzo często prowadził do spolegliwości i oportunizmu. Ludzie nie chcą nadstawiać karku, udzielać się w polityce,
walczyć o wolność słowa. Słowem, nie chcą brać losu we własne ręce.
JUNG CHANG: Ani pragmatyzm kultury amerykańskiej, ani tym bardziej europejskiej nie dorównują pragmatyzmowi Chińczyków. Mao bardzo często brał sobie za ofiarę jakiś segment społeczeństwa,
upewniając się przedtem, że reszta obywateli nie pospieszy z pomocą. I rzeczywiście rzadko się zdarzało, żeby ktokolwiek kiwnął palcem - chyba że coś strasznego przytrafiło się jemu
samemu albo najbliższej rodzinie. Tak więc totalitaryzm mógł kwitnąć. Myślę jednak, że Chińczycy nie zasłużyli sobie na Mao. Choć faktem jest, że nie występowali przeciwko niemu, kiedy
sięgał po władzę.
JUNG CHANG: To zupełnie inna, nieporównywalna sprawa. Mao doszedł do dyktatury przy pomocy środków wojskowych - uzyskał pomoc wojskową od Stalina i tak naprawdę podbił Chiny. W pewnym sensie
narzucił siebie Chińczykom. A raczej: to Stalin narzucił go Chińczykom. Zanim nastał Mao, panowała dyktatura, ludzie mieli przetrącone kręgosłupy, byli nieprzyzwyczajeni do jakiegokolwiek
sprzeciwu. Większość Chińczyków biernie przyglądała się, jak Mao zdobywa władzę. Jednak gdyby ludzie mogli głosować, Mao nigdy nie zwyciężyłby w wyborach. Kiedy Mao prowadził wojnę
domową przeciwko Czang Kaj-szekowi - nie było ani jednego spontanicznego powstania popierającego komunistów. Kiedy komuniści przejęli władzę, nie było fajerwerków ani radości na ulicach -
tak jak miało to miejsce w przypadku Rosji, Kuby czy Wietnamu.
: Mao to największy zbrodniarz XX wieku, o którym wszakże wiadomo najmniej i na temat którego powstało najwięcej mitów i nieporozumień. Te mity przetrwały śmierć Mao,
zarówno w Chinach, jak i na Zachodzie. Najważniejsi czytelnicy tej książki to Chińczycy, bo to oni muszą dostać szansę poznania własnej historii. Muszę się dowiedzieć, na jakim etapie
znajdują się obecnie i dlaczego wciąż rządzi nimi komunistyczna dyktatura.
Na Zachodzie konieczność demistyfikacji Mao jest mniej paląca, ale też bardzo istotna. Choćby w latach 30. było wielu lewicowych intelektualistów, którzy pozytywnie
oceniali Mao - należał do nich m.in. Sartre. Ale również po stronie prawicy zdarzali się tacy, którzy w istotny sposób wprowadzali w błąd ludzi na Zachodzie - opowiadając wszem i wobec,
jakim wielkim przywódcą i filozofem jest Mao. Ważne więc, żeby również Zachód poznał korzenie tego reżimu i zrozumiał, przez jakie cierpienia przeszedł naród chiński.
JON HALLIDAY: To więcej niż propaganda. Mao rządził Chinami jak więzieniem. Skutecznie udało mu się odciąć Chiny od zewnętrznego świata i kontrolować każdy wyciek informacji. A przy tym,
rzecz jasna, Mao był geniuszem propagandy. W latach 30. zaprosił do Chin amerykańskich dziennikarzy, m.in. Edgara Snowa, który napisał potem "Czerwoną gwiazdę nad Chinami".
Żaden inny przywódca komunistyczny nigdy tego nie zrobił. Miało to wielki wpływ na Chińczyków i na stosunek całego świata do Chin. Mao bardzo dobrze to rozumiał. Wywierał też presję na
Rosjan, co nie było bez wpływu na sytuację krajów Europy Środkowej, ale kształtowało też opinie intelektualistów na Zachodzie. Ich ślepota i samooszukiwanie się doprowadziły do klęski,
bo nigdy nie postawili sobie zasadniczego pytania: jak naprawdę żyje się ludziom pod rządami Mao?
JON HALLIDAY: Mam wielką nadzieję, że to prawda - przynajmniej jeśli chodzi o duże cywilizowane państwa. Bo lokalne reżimy, takie jak chociażby reżim w Birmie, wciąż będą się pojawiać.
Pamiętam prawicowy zamach stanu w Grecji w 1967 r. Oto w kraju związanym blisko z cywilizacją zachodnią pojawił sie totalitarny reżim faszystowski zdolny torturować i mordować ludzi. A
Zachód nie zrobił nic, żeby przeciwdziałać tej sytuacji. Nadal pojawiają się ludzie pokroju Mugabe w Zimbabwe, a świat wcale się tym nie przejmuje. Mam jednak nadzieję, że pojawienie się
nowego Mao jest wykluczone - mistyfikacja i przemoc na podobną skalę wydają mi się w tej chwili absolutnie nie do pomyślenia.
JUNG CHANG: Ja też myślę, że to nieprawdopodobne. Jeszcze w XX wieku obowiązywała zasada, że "cel uświęca środki". Teraz to już nie przejdzie.
p
Jung Chang - chińska pisarka od wielu lat mieszkająca w Anglii. Jej autobiograficzne "Dzikie łabędzie" (wyd. pol. 2004) sprzedały się na całym świecie w ponad 10-milionowym nakładzie. Współautorka napisanej z mężem - Jonem Hallidayem - biografii Mao Zedonga (wyd. pol. 2007)
Jon Halliday - brytyjski historyk i politolog. Autor wielu publikacji naukowych
Wywiad jest skróconą i zredagowaną wersją rozmowy przeprowadzonej w cyklu "Rozmowy istotne" w TVP Kultura.
