[1] To jest typowe śląskie porzekadło i w prostym tłumaczeniu brzmi: „Uderzyło mi do głowy, chyba zwariowałem” albo: „W głowie trzepoce mi ptak, czuję nadchodzące szaleństwo”. Stosowane jest przede wszystkim jako autokomplement, kiedy udało się znienacka dokonać czegoś zaskakującego dla innych. Znane i rozpowszechnione poza Śląskiem jest także drugie porzekadło z „ptokiem”, które odnosi się do sytuacji nieodwracalnych. Na przykład Ślązak powie o kradzieży: „Złodziej wraziył mi ręka do tasi (teczki) i było po ptokach”. Albo matka powie: „Syn poszed na wojna i było po ptokach”, to znaczy, że nie wrócił z wojny. Albo: „Dołech mu w pysk i było po ptokach”, opowiadający wymierzył komuś sprawiedliwość nokautem. „Po ptokach” w gwarze jest uniwersalnym skrótem, a w mowie da się stosować na równi z solą w kuchni.

[2] fanzolić – pierdolić, ględzić.

[3] Możecie mi (albo w ogóle) „kole rzici luft plompać, szyny kraść, szwajsować” (możecie mi koło tyłka pompować powietrze, szyny kraść i spawać) jest żartobliwym fragmentem robotniczego protest songu z czasów wielkiego kryzysu z lat trzydziestych ubiegłego wieku, znanego autorowi z czasów dzieciństwa. Stało się porzekadłem, używanym w dwóch sytuacjach: całkowitej bezradności albo całkowitego bezpieczeństwa. Na przykład kiedy sąd ogłosi ostateczny wyrok, powiedzieć można: „Możemy sędziemu kole rzici luft plompać”. Albo kiedy uda nam się uciec przed prześladowcą po drabinie i wciągnąć ją za sobą, wtedy powiedzenie ma charakter tryumfalny.

[4] Z niem. ohne – bez, np. ohne Geschmack – bez smaku. W prostym domyśle: „Czy w niebie wszystko będzie jałowe, czyli bez jakiegokolwiek smaku?”. W gwarze używane jako słowo wytrych, skrót, często aluzyjny. Na przykład dziewczyna przychodzi na randkę i mówi chłopcu – „Jo jest ołny”, czyli bez majtek, co stanowi zachętę do działań prokreacyjnych. Albo: „Alfred jest zawsze ołny”, to znaczy bez pieniędzy, czyli jest skąpcem i nie nadaje się do towarzystwa.

[5] haźlowata – wychodkowa.

[6] gerować – fermentować.

[7] klota – winda górnicza.

[8] pięć cyjntli – pół litra.

[9] wetka – mecz rewanżowy.

[10] sznuptychla – chustka do smarkania.

[11] rabaniły fyrlikami w kastrole – łomotały mieszadłami w garnki.

Copyright © by Kazimierz Kutz
Książka ukaże się 8 lutego 2010 roku nakładem wydawnictwa Znak
Tytuł i skróty pochodzą od redakcji