"Pod skórą"
(oryg. "Under my skin")
Doris Lessing
przeł. Anna Gren
Wyd. Świat Książki 2010
Ocena: 5/6


„Obyś żył w ciekawych czasach” – głosi chińska klątwa. Kto jak kto, ale Doris Lessing na pewno padła jej ofiarą. Obdarzona została długim życiem – w tym roku kończy 91 lat. Była więc świadkiem niemal stulecia katastrof i kataklizmów. Obserwowała straszny XX wiek z jego traumą po pierwszej wonie światowej, przygotowaniami do drugiej, ich realizacją, powojennym zachłyśnięciem się komunizmem. Mieszkając w Afryce, była świadkiem dotkliwej polityki kolonialnej, na co dzień stykała się z wyzyskiem, niesprawiedliwością społeczną, rasizmem. Później, w powojennej Europie, mogła doświadczać mody na inne teorie naukowe, nurty filozoficzne, polityczne czy społeczne – choćby psychoanalizę czy feminizm. Wszystko to miało wpływ na jej twórczość, w której doświadczenie kobiece łączy się z krytyką społeczną i – jak napisał Komitet Noblowski w uzasadnieniu werdyktu – „zgłębia podzieloną cywilizację”.

Oczywiście za pasjonujące życie Lessing zabrało się już wielu dziennikarzy próbujących pisać jej biografie. Sama pisarka pisze o tym sceptycznie w swojej autobiografii, przypominając ich niekompetencję. To zresztą stoi za jej decyzją, by zmierzyć się z własnym życiem samodzielnie. Choć autorka nie ma złudzeń co do tego, że pamięć nie jest czymś najbardziej godnym zaufania i podkreśla, że autobiografia musi być przekłamana. Ale dla czytelnika to nieważne. Jej książkę czyta się bowiem przede wszystkim jak kolejną pierwszorzędną powieść tej świetnej autorki – ma ponad 500 stron, a każdy moment, gdy trzeba przerwać lekturę, wydaje się straconym.

„Pod skórą” to pierwsza część autobiografii noblistki, która obejmuje lata 1919 – 1949, czyli od narodzin Lessing po moment, w którym jako trzydziestolatka decyduje się wyjechać z Rodezji Południowej do Londynu. Jej bagażem jest głównie mały synek z drugiego małżeństwa i rękopis pierwszej powieści – „Trawa śpiewa”. „Czułam, że sama siebie stworzyłam” – Pisze Lessing pod koniec tomu. I tak podsumowuje swoją dramatyczną decyzję o samotnym wyjeździe i pożegnanie trzydziestoletniego życia w Afryce: „Drzwi się zatrzasnęły i na tym koniec".

A co było wcześniej? Mała Doris przychodzi na świat w Persji, w rodzinie zniszczonych wojną ludzi. Ten wątek przewija się przez całą autobiografię – pierwsza wojna światowa jako kataklizm, który na zawsze zdruzgotał krzepkich, pełnych nadziei i energii rodziców. „Nigdy nie będę taka jak oni” – decyduje w pewnym momencie pisarka. Dzieciństwo spędza na farmie w Rodezji Południowej. Jej formalna edukacja to właściwie cztery lata spędzone w szkole u sióstr zakonnych w Salisbury, które opisuje jako koszmar, i rok w żeńskim gimnazjum. W wieku piętnastu lat pisarka opuszcza dom rodzinny, w wieku 19 jest już spodziewającą się dziecka żoną. Pierwszemu mężowi rodzi jeszcze drugie dziecko, a potem się z nim rozstaje i poznaje drugiego męża, zapalonego komunistę, z którym ma trzeciego syna. Pisze, czyta, intensywnie marzy o wyjeździe z Afryki i rozpoczęciu nowego życia.