To nie będzie spektakl-esej, który ma grać z mitem "Lalki": zobaczcie, oglądałem filmy, a teraz będę je cytować i komentować. Chęć wystawienia tekstu
zawsze ma wpierw charakter emocjonalny. Dopiero potem sprawdzamy, czy da się go opowiedzieć swoim językiem, czy pasuje do współczesności. Lektura "Lalki" zaczyna się zwykle
od utożsamienia z Wokulskim. Tak było i ze mną. Teatr potrzebuje dziś tej powieści, bo w literaturze dramatycznej nie ma bohatera, który tak zaciekle idzie do przodu. Prus dokumentuje dzieje
awansu społecznego. Jeśli udałoby się pokazać ten proces w teatrze, to jednocześnie uzyskalibyśmy wiarygodny portret społeczeństwa w momencie zmiany. To prawie niemożliwe i bardzo
nieteatralne. I właśnie dlatego bardzo pociągające.
Można dyskutować, czy to, co robimy to jeszcze adaptacja, czy już nowy scenariusz na podstawie "Lalki". Wiele wątków i problemów uległo redukcji, skupiamy się tylko na kilku
najważniejszych. W "Lalce" największe wrażenie robią opisy. Prus nie był dobrym autorem dialogów, ale bardzo plastycznie konstruował świat przedstawiony. Przygotowując
adaptację, stanęliśmy z Jolantą Janiczak przed problemem przełożenia opisów na język teatru, musieliśmy też wyostrzyć i skrócić dialogi. Jak wiadomo, "Lalka" była
najpierw drukowana w odcinkach, jej struktura podyktowana jest następstwem zdarzeń, żeby czytelnik czekał, co będzie dalej. Teatr wymaga kondensacji. I uruchamia skojarzenia. Dlatego
nasyciliśmy scenariusz literackimi echami i cytatami z "Faraona", "Dziadów", "Zbrodni i kary". Żeby złapać sedno, wzięliśmy dialogi z
Moravii, bo on świetnie rozpisywał konflikty małżeńskie.
Jeśli tekst jest uniwersalny, jak Biblia, czy dramaty antyczne, uwspółcześnianie nie jest konieczne. "Lalka" jest silnie zakorzeniona w XIX-wiecznych konkretnych realiach. Dziś
feudalnej arystokracji już nie ma, nie ma zatem bariery dzielącej Izabellę Łęcką i Wokulskiego. Podobnie dzieje się z "Weselem" Wyspiańskiego, bo problem mezaliansu stał
się nieaktualny, a uwspółcześnianie go zawsze będzie naciągane. Ożenek człowieka z miasta z chłopką nie dzieli już społeczeństwa. Dlatego trzeba znaleźć bariery współczesne, trzeba
je odkryć. Uwspółcześnienie realiów świata "Lalki" jest więc konieczne, nawet gdy jest uproszczeniem.
Odtwarzanie XIX-wiecznego konwenansu niezbyt mnie bawi. Ale zysk jest przede wszystkim natury intelektualnej. Wszystko zaczyna się od pytań. Czy istnieje dzisiaj arystokracja i kto ją stanowi?
Czym jest świat, do którego pretendują tacy ludzie jak Wokulski? "Lalka" Prusa pokazuje potężną siłę oddziaływania, jaką miała arystokracja. O niej pisała prasa, ją
portretowano na obrazach, z jej opinią się liczono. Dzisiaj chcemy świecić blaskiem odbitym od gwiazd medialnych. Prus świetnie opisał mechanizm, jaki zaczyna funkcjonować między fanem a
gwiazdą. Siła, z jaką Wokulski pragnie Izabelli, podobna jest do czci, jaką fani obdarzają gwiazdy, a raczej ich wizerunek.
Dziś są miliony Wokulskich, ludzi, którzy przyjeżdżają ze wsi do miasta, robią w biznesie kariery z niczego, wdzierają się do mediów. To bohater, którego dużo w każdym z nas. Uczy się
nowego języka, przyswaja nowe formy społecznych zachowań, musi wyprzeć dawnego siebie. Kapitalizm zakłada brak stałego miejsca w strukturze społecznej, co wiąże się z zagrożonym poczuciem
bezpieczeństwa, z tym, że nie wiesz, co będzie jutro. Tożsamość staje się chwilowa, sytuacyjna. Problem tożsamości to jądro spektaklu… To nic, że mamy w głowie Wokulskiego o dojrzałej
twarzy Dmochowskiego i Kamasa, u mnie tę rolę zagra 30-latek Bartosz Porczyk. Z problemem awansu dzisiaj spotykają się ludzie 30-letni.
"Farewell…" będzie. Nie tylko "Farewell…", ale i "Time to say goodbye". Ostatnio miłość prawie znikła z polskiego teatru. Izabella
Łęcka jest przedstawiona w książce jako osoba, która najwyżej pragnie być przedmiotem zabiegów innych. Nasza Izabella (Kinga Preis, fascynująca osoba i wielka aktorka) to kobieta świadoma
swojej pozycji, cytująca z pamięci teksty różnych literackich arystokratek. Wokulski nie tylko kocha Izabellę, ale cały świat, który ona uosabia. Świat, którego nie miał, a wymarzył, że
będzie jego domem.
Rzeckiego nie powinien grać stary aktor. Bardziej interesuje mnie taka postawa w młodym człowieku. Konserwatysta, tradycjonalista, nacjonalista. Łatwo można wydrwić ich postawę z pozycji
liberalnych i lewicowych, zmienić ich rację w plakat. Ale ja próbuję raczej zastanawiać się, co stoi za człowiekiem, który chwyta się takich poglądów. Jest kilka odpowiedzi, ale czasem
ciekawsze są same pytania. Zauważyłeś, że niektóre uwagi Rzeckiego można dziś zaklasyfikować jako antysemickie. To nie są jakieś brudne aluzyjki, ale jawne stwierdzenia: "To był
dobry człowiek, ale Żyd." Czy w ramach współczesnej poprawności politycznej mamy go potępić za rasizm? Przecież on naprawdę ma dobrą wolę, jest szczery, prostolinijny. Lubi ludzi,
ale równocześnie posługuje się takim słownictwem. To nie jest jego wina, tylko pozostałość społecznej mentalności.
Prusowi chodzi o swoistą "lalkowatość" człowieka, człowiek jest marionetką, którą ktoś porusza. Grecy wierzyli, te nitki prowadzą do fatum, obecnie obowiązuje wykładnia,
że rządzi niewidzialna ręka rynku. Ja zaglądając pod podszewkę świata, znajduję tam raczej Boga, przypadek albo los.
